ESNAF VE SANATKARLAR KREDİ VE KEFALET KOOPERATİFLERİNE GENEL BAKIŞ

Kooperatifin tanımı 1163 sayılı Kooperatif Kanunu’nda yapılmıştır. Bu kanunun ilk maddesine göre “Tüzel kişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ait ihtiyaçlarını işgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve tüzel kişiler tarafından kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklara” kooperatif denir. Ticaret Bakanlığı’nın (o zamanki adıyla “Sanayi ve Ticaret Bakanlığı”) 30 Haziran 1989 tarih ve 22311 sayılı genelgesiyle ülkemizde 15 farklı tür kooperatif olduğu belirtilmiştir. Bugünkü yazımızda “Esnaf ve Sanatkarlar Kredi ve Kefalet Kooperatiflerini” inceleyeceğiz.

Esnaf ve Sanatkarlar Kredi ve Kefalet Kooperatiflerinin başında genellikle “S.S” ifadesini görürüz. Yazımıza öncelikle bunun ne anlama geldiğini açıklayarak başlayalım. S.S ifadesinin açılımı “sınırlı sorumlu”dur. Borçlar Hukukunda sorumluluk türleri bakımından sınırlı sorumluluk ve sınırsız sorumluluk olmak üzere ikili bir ayrım vardır. Sınırsız sorumlulukta kişinin borç ilişkisinden doğan sorumluluğu, tüm malvarlığıyladır. Borçlu taraf yükümlülüklerini yerine getirmezse borç ilişkisinin alacaklı tarafı borçlunun bütün malvarlığına başvurabilir. Borç ilişkilerinde genellikle sınırsız sorumluluk geçerlidir. Bu duruma icra hukuku tarafından baktığımızda ise İcra ve İflas Kanunu sınırsız sorumluluk ilkesine bazı istisnalar getirir. Genel olarak; borçlunun hayatını ve işini makul bir şekilde sürdürmeye devam edebilmesi için belli başlı şeyler haczedilmez. Örneğin İcra ve İflas Kanunu madde 84/2’ye göre “Ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya” haczedilemez. Sonuç olarak sınırsız sorumlulukta borçlu borcundan tüm malvarlığıyla sorumludur.

Sınırlı sorumlulukta ise borçlu borcundan tüm malvarlığıyla beraber sorumlu değildir, malvarlığının bir kısmıyla sorumludur. Sınırlı sorumluluğa örnek olarak kefalet sözleşmeleri gösterebilir. Kefalet sözleşmesinde “Kefil, her durumda kefalet sözleşmesinde belirtilen azamî miktara kadar sorumludur.” (TBK m. 589) Esnaf Kredi ve Kefalet Kooperatifleri bakımından ise genel kural sınırlı sorumluluktur. Bu durum Kooperatif Kanunu m. 28’de belirtilmektedir. “Anasözleşmede aksine hüküm olmadıkça kooperatif, alacaklılarına karşı yalnız mamelekiyle sorumludur.” Ancak kooperatifin ana sözleşmesinde açıkça belirtilmek şartıyla kanunda düzenlenmiş sorumluluk türlerinden biri seçilebilir. (Kooperatif Kanunu m.29-30) Kooperatif ana sözleşmesinde bir sorumluluk seçilmediği takdirde ise kooperatifin sorumluluğu sınırlı sorumluluktur.

Kooperatifler Kanununun kabul ettiği sistem, anasözleşmede aksine bir hüküm bulunmadıkça borç ve taahhütlerinden dolayı münhasıran kooperatifin sorumlu olduğudur. Anasözleşmeye konulacak hükümlerle ortaklar (sınırlı) veya (sınırsız) sorumluluk altına sokulabilecekleri gibi (ek ödeme yüklemi) ile de mükellef tutulabilirler. (1973 tarihli Yargıtay Kararı)

Kooperatif Kanunu 32. maddesinde ise “Sorumluluğu belirli bir zamana bırakan veya bazı ortak grublarına yükleyen anasözleşme hükümleri muteber değildir” diyerek yasak olan sorumluluk türünden bahsetmiştir.

Ticaret Bakanlığı’nın yayınladığı ESNAF VE SANATKÂRLAR KREDİ VE KEFALET KOOPERATİFİ ÖRNEK ANASÖZLEŞMESİ’nin 3. maddesindeki “Kooperatifin unvanı, Sınırlı Sorumlu … Esnaf ve Sanatkârlar Kredi ve Kefalet Kooperatifi’dir” ifadesinden kooperatifin sınırlı sorumluluk ilkesine tabi olduğunu anlayabiliriz.

ESNAF VE SANATKÂRLAR KREDİ VE KEFALET KOOPERATİFİ

AMAÇLARI

Esnaf ve Sanatkarlar Kredi ve Kefalet Kooperatifinin amaçları ve faaliyet konuları Bakanlık sitesindeki ana sözleşme örneğinin 6. maddesinde sayılmıştır. Bu maddeye göre “Kooperatifin amacı, ortağı esnaf ve sanatkâra faaliyetleri için gerekli krediyi sağlamak veya kredi ve banka teminat mektubu almak üzere kefil olmaktır.”

Bu amaçla kooperatif:

1. Ortaklarına yapılan kredilendirme ve verilen kefaletlerin toplamı esas tutularak ilgili banka emrine borç senedi ihdas edebilir.

2. Konusu ile ilgili olarak; yatırım faaliyetlerinde bulunabilir, gerekli tesis ve işletmeler kurabilir, işletebilir, kiralayabilir veya kiraya verebilir, ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapabilir ve kurulmuş ortaklıklara iştirak edebilir.

3. Amacına uygun gördüğü gayrimenkulleri satın alır, satar, yaptırır, kiralar, kiraya verir ve bunlar üzerinde her türlü ayni hak tesis edebilir.

4. Kooperatif kaynaklarından kullandırılan krediler ve/veya bankalara verilen kefaletler karşılığında kredi ve/veya kefalete teminat olarak her türlü ipotek ve rehin alabilir, fek edebilir.

5. Esnaf ve Sanatkârlar Kredi ve Kefalet Kooperatifleri üst kuruluşlarına girebilir.

6. Ortaklarının sigorta ihtiyaçlarına aracı olabilir, sigorta acenteliği yapabilir ve bu konuda faaliyet gösteren kuruluşlara iştirak edebilir.

7. Gerektiğinde kooperatif ortakları ve personeli için yardım kuruluşları, mesleki ve sosyal tesisler meydana getirmek ve bunları işletmek için yardım fonları ile kooperatif ortaklarına kredi kullandırabilmek amacıyla fonlar oluşturabilir.

8. Ortaklarının ekonomik, sosyal, kültürel ihtiyaçlarını karşılamak üzere ulusal veya uluslararası kurum ve kuruluşlardan verilen kredi ve fonlara aracı olabilir.

9. Konusu ile ilgili eğitim, yayın, araştırma ve benzeri faaliyetlerde bulunabilir.

Bu kooperatifin asıl amacı adından ve maddeden anlaşıldığı üzere esnaf ve sanatkarlara kredi ve kefalet konularında yardımcı olmaktır. Kredi başvurusunda bulunmak isteyen esnafların bu kooperatiflerden birine giderek yardım alması kendileri için bir kolaylık sağlamaktadır.

KREDİ VE KEFALET VERME İŞLEMLERİ

Kredi ve kefalet verme işlemleri ana sözleşme örneğinin 57. Maddesinde düzenlenmiştir. “Kredi ve kefalet, ortağın sanatının geliştirilmesi, iş ve üretim kapasitesinin arttırılması, ürün çeşitlendirilmesi için gerekli alet, araç, makine, teçhizat ve işyeri temini veya TİCARET BAKANLIĞI Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü işletme sermayesi olarak kullanılmak ve ek üretim ile istihdam alanları oluşturulması amacıyla verilir.” Dolayısıyla kişinin şahsi ihtiyaçları için kooperatife başvurması mümkün görünmemektedir.

KREDİ VE KEFALET HADLERİNİN TESPİTİ

Madde 58 – Yönetim kurulu talep eden her ortağın ekonomik ve mali durumunu inceleyerek veya incelettirerek 60 ıncı maddeye göre istihbarat raporu veya bülteni düzenledikten sonra, verilecek kredi ve kefalet haddini tespit eder. Ortaklar, yönetim kurulunca belirlenen kredi ve kefalet haddine denetçiler nezdinde itirazda bulunabilirler. Denetçiler tarafından bu itirazın 10 gün içerisinde incelenerek sonucunun da ilgili ortağa yazılı olarak bildirilmesi şarttır. Kredi miktarı ve vadeleri, finansman kuruluşlarınca tespit edilecek esaslara göre düzenlenir. Hakkında kredi tespit edilecek yönetim kurulu üyesi kendisine ait karar alımı sırasında toplantıda bulunamaz ve oy kullanamaz. Yönetim kurulu üyeleri diğer ortaklara verilen azami kredi ve kefaletten fazlasını hiçbir suretle alamazlar.

MUNZAM TEMİNAT

Madde 59- Kredi ve kefalet vermek için ortağın ödeme gücüne göre şahsi ve/veya ayni olarak munzam teminat talep olunabilir. Teminat şahsi kefalet şeklinde ise kefil, ortak ile müşterek borçluluğu ve müteselsil kefaleti kabul etmeye mecburdur.

İSTİHBARAT

Madde 60 – Kooperatiften kredi ve kefalet talep eden ortaklar, kredi taleplerini kooperatife yazılı olarak bildirmek zorundadırlar. Bu talep, yönetim kurulunun belirleyeceği bir üye veya heyete yahut da görevlendireceği yetkili bir kooperatif memuruna intikal ettirilerek ortağın beyanlarının doğruluğu araştırılmak suretiyle belgelere dayalı bir istihbarat raporu veya bülteni düzenlenir. Yapılan inceleme sonucunda kredi talep eden ortağın beyanının gerçeği yansıtmadığının anlaşılması halinde, ilgili ortak bir yazı ile beyanını ispata davet edilir. Gerçeğe uygun olmadığı anlaşılan talepler kabul edilemez. Yönetim kurulu üyelerinin istihbaratı denetim kurulu tarafından yapılır. Kredi borcu bulunan her ortak için yılda en az bir defa istihbarat yapılması zorunludur.

SENETLER, KREDİ VE KEFALET BELGELERİ

Madde 61- Kredi ve kefalet verilen ortaklar ve varsa kefilleri kooperatifi finanse eden Bankaca tespit edilen usul ve esaslara göre bir senet veya borçlu cari hesap taahhütnamesi imzalamak zorundadırlar. Bu senetler ve belgeler Banka ile yapılacak anlaşmaya göre kooperatifçe düzenlenip ortak ile kooperatif yetkilileri tarafından imza edilir.

KEFALET SÖZLEŞMESİ

Kefalet sözleşmesi, kefilin alacaklıya karşı, borçlunun borcunu ifa etmemesinin sonuçlarından kişisel olarak sorumlu olmayı üstlendiği sözleşmedir. (TBK m. 581) Esnaf ve Sanatkarlar Kredi ve Kefalet Kooperatifi, kredi çekilecek bankaya karşı, kredi çeken esnafa kefil olarak o kişinin bankaya olan borcunun ifa edilmemesinden doğan sonuçları üstlenir. Dolayısıyla kredi çekecek esnaf borcunu ifa edemediği takdirde kefil olan kooperatifin sorumluluğuna gidilecektir. Kefilin sorumluluğu ise TBK m. 589’da düzenlenmiştir. Bu hükme göre “Kefil, her durumda kefalet sözleşmesinde belirtilen azamî miktara kadar sorumludur.”

Kefalet sözleşmesinin geçerli olabilmesi için kefilin sorumlu olduğu azami miktarın kefalet sözleşmesinde açıkça gösterilmesi zorunludur. Kefalet sözleşmesi, yazılı şekilde yapılmadıkça ve kefilin sorumlu olacağı azamî miktar ile kefalet tarihi belirtilmedikçe geçerli olmaz. Kefilin, sorumlu olduğu azamî miktarı, kefalet tarihini ve müteselsil kefil olması durumunda, bu sıfatla veya bu anlama gelen herhangi bir ifadeyle yükümlülük altına girdiğini kefalet sözleşmesinde kendi el yazısıyla belirtmesi şarttır. (TBK m. 583)

Kefilin hangi borçlardan sorumlu olacağı da TBK m. 589’da düzenlenmiştir. “Aksi sözleşmede kararlaştırılmamışsa kefil, belirtilen azamî miktarla sınırlı olmak üzere, aşağıdakilerden sorumludur: 1. Asıl borç ile borçlunun kusur veya temerrüdünün yasal sonuçları. 2. Alacaklının, kefile, onun borcu ödeyerek yapılmalarını önleyebileceği uygun bir zaman önce bildirmesi koşuluyla, borçluya karşı yönelttiği takip ve davaların masrafları ile gerektiğinde rehinlerin kefile tesliminin ve rehin haklarının devrinin sebep olduğu masraflar. 3. İşlemiş bir yıllık ve işlemekte olan yıla ait akdî faizler ile gerektiğinde tahvil karşılığında ödünç verilen anaparanın işlemiş bir yıllık ve işlemekte olan yıla ait faizleri. Sözleşmede açıkça kararlaştırılmamışsa kefil, borçlunun sadece kefalet sözleşmesinin kurulmasından sonraki borçlarından sorumludur. Kefilin, asıl borç ilişkisinin hükümsüz hâle gelmesinin sebep olduğu zarardan ve ceza koşulundan sorumlu olacağına ilişkin anlaşmalar kesin olarak hükümsüzdür.”

KİMLER BU KREDİDEN YARARLANABİLİR?

Esnaf ve Sanatkarlar Kredi ve Kefalet Kooperatifi (ESKKK) Örnek Anasözleşmesinin “Ortaklık Şartları” başlıklı 10. maddesinde; ESKKK’ya ortaklık için müracaat edenler ile mevcut ortaklarda aranan nitelik ve şartlar düzenlenmiştir. Kooperatife ortak olabilmek için aşağıdaki nitelik ve şartların varlığı gereklidir.

1- Medeni hakları kullanma ehliyetine sahip gerçek kişi olmak,

2- 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanununa göre kurulmuş meslek odasına kayıtlı esnaf veya sanatkâr olmak.

3- İş veya ikamet yeri kooperatifin çalışma bölgesi içinde bulunmak,

4- Aynı zamanda başka bir Esnaf ve Sanatkârlar Kredi ve Kefalet Kooperatifi ortağı olmamak. 2 nci bentte öngörülen nitelik, faaliyete devam edildiğine ilişkin vergi dairesinden alınacak belge ve esnaf veya sanatkâr olduğunu gösteren ilgili kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşundan sağlanacak belge ile kanıtlanır. Bu belgelerin ilgili kurum ve kuruluşların internet sitelerinden elektronik ortamda edinilmesi de mümkündür.

4 üncü bentte öngörülen nitelik başvuru sahibinin yazılı beyanı ile belgelendirilir.

Yönetim Kurulu; ortaklar ile ortak olmak için müracaat edenlerin anasözleşmede gösterilen ortaklık şartlarını taşıyıp taşımadıklarını araştırmak zorundadır.

Gerekli şartları taşıyıp Kooperatife ortak olmak isteyenler yazılı olarak yönetim kuruluna başvururlar. Bu başvuruda, anasözleşmenin tüm hükümlerinin ve getirilen yükümlülüklerin kabul edildiği açıkça belirtilir. Ortaklığa kabul yönetim kurulu kararıyla gerçekleşir. TİCARET BAKANLIĞI Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü Yönetim kurulu, ortaklar ile ortak olmak için başvuranların 10 uncu maddede gösterilen şartları taşıyıp taşımadıklarını araştırmak zorundadır. Ortaklığa kabul veya ret kararı, ilgiliye 15 gün içinde yazı ile bildirilir. İsteklinin, ortaklığa alındığı takdirde, kararın kendisine bildirildiği tarihten itibaren bir ay içinde sermaye taahhüdünü yazılı olarak imzalaması şarttır. Ortak, kredi kullanma esnasında, kullanacağı tüm kredi türlerinde kooperatifin mali yapısına göre kredinin %1 ile %5’i oranında bir tutarı bloke sermaye olarak, ilgili bankada bulunan kooperatifin bloke sermaye hesabına yatırmaya mecburdur. (Örnek Ana Sözleşme m. 11)

BU KREDİNİN ESNAF VE SANATKARA SAĞLAYACAĞI FAYDA NEDİR?

Uygulamada, Kredi ve Kefalet Kooperatifleri; küçük işletmelerin, esnaf ve sanatkârın finansman kuruluşundan kredi kullanabilmeleri için kredilere karşılık Bankaya kefalet vermekte ve kredi kuruluşuna garanti sağlanmaktadır. Kredinin vadesinde ödenmemesi halinde kredi taksit tutarı faiziyle birlikte Bankaca doğrudan kefil olan kooperatifin Bankadaki blokeli hesaplarından kesilmektedir.
Böylece, küçük işletme doğrudan kredi kullanmak yerine kooperatifi kefil yaparak olumsuz sicil almaktan korunmakta ve krediye yeniden erişimde en önemli engel olan kredi olumsuz sicil listesine diğer bir deyişle kara listeye girmemektedir.
Kredi kefalet kooperatifleri küçük işletmenin krediye erişimindeki engelleri kaldırmakta, faiz indirimli kredilere ulaşmasını sağlamaktadır.

KREDİ BORCU BANKAYA ZAMANINDA ÖDENMEZSE NE OLUR?

Kooperatife olan borçlarını vadesinde ödemeyen ortakların veya kefillerinin menkul veya gayrimenkul mallarına başvurulur. Kooperatif bu malları sattırabileceği gibi sattırmayıp kendisine rehin veya ipotek yapılmasını da isteyebilir. Ortağın borcuna karşılık satılan mallarını kooperatif üzerine de alabilir. Ancak kooperatif, üzerine geçen bu malları altı ay süreyle başkasına satamaz. Bu süre içerisinde kooperatifin tahsil olunamayan alacakları ve masrafları ilgililer tarafından ödendiği takdirde mallar sahibine geri verilir. Aksi halde, söz konusu mallar kooperatifçe satılabilir veya mal edilebilir. (Örnek Ana Sözleşme m. 65)

Kefil olan kooperatif, ortağının vadesinde ödeyemediği kredi taksitini faiziyle birlikte bankaya öder. Böylece, kredi siciliniz bozulmaz. Ancak, kooperatif diğer esnaf ve sanatkarlara ve de yeniden size kefil olabilmesi için kooperatifin takibine giren bu ödeme kadar parayı geciktirmeksizin bu defa sizin kooperatife vermeniz şarttır. Geri ödemediğiniz süre içerisinde söz konusu kooperatif alacağı için ayrıca gecikme faizi işlemeye başlayacaktır.
Kooperatif, bu alacağının tahsili için anasözleşmesinin 66’ncı maddesine dayanarak 90 güne kadar ek süre içerisinde tahsil edebileceği gibi derhal icra takibi de başlatabilir. Uygulamada kooperatifler ortağına genellikle ek süre vermektedir. Ancak bazı özel durumlarsa ise derhal icra takibi başlatılabilir.

Yangın, deprem, sel, vb. gibi doğal afetlerden doğrudan zarar görenler ile olağanüstü hallerde ortakların borçları, ilgili bankanın muvafakati alınarak Genel Kurulca belirlenen esaslar çerçevesinde yönetim kurulu kararı ile yenileme yoluyla ertelenebilir. (Örnek Ana Sözleşme m. 63) 63’üncü maddede yazılı nedenlerle ertelenen borçlardan kooperatifçe masraf karşılığı alınmaz. Ancak bu durumdaki ortaklar borçlarını yönetim kurulunca belirlenen usul ve esaslar dâhilinde ödemek zorundadırlar. (Örnek Ana Sözleşme m. 63)

KREDİ BORÇLARI NASIL YAPILANDIRILIR?

Kooperatifler Kanununda ESKKK takibinde bulunan kredilerin yeniden yapılandırılmasına yönelik herhangi bir düzenleme bulunmamakladır.
Ancak, kooperatifin genel kurulunun devir ve terk edemeyeceği görev ve yetkileri ESKKK Anasözleşmesinin 23’üncü maddesinde düzenlenmiştir.
Anasözleşmenin anılan maddenin birinci fıkrasının 12’nci bendinde; “kooperatifin takibindeki kredilerin yeniden yapılandırılmasına yönelik esasları belirlemek” konusu da devredilemez yetkileri arasında bulunmaktadır.
Bu nedenle, kooperatif takibindeki birikmiş borçlarınız, genel kurulda bu konuda alınmış bir karar bulunması halinde kooperatifçe yapılandırılabilecektir.

Stj. Av. Kutad Söylemez & Av. Selçuk Ener